Bedrijfaansprakelijkheid bestuurders en vrijwilligers: wat je moet weten

Definitie en afbakening van de drie begrippen

Bedrijfaansprakelijkheid betekent dat een organisatie (zoals een onderneming of vereniging) aansprakelijk kan zijn voor schade die ontstaat door gedragingen van personen die voor of namens haar optreden. Je kunt dit zien als “aansprakelijkheid van de organisatie voor het handelen in het kader van de organisatie”.

Bestuurdersaansprakelijkheid betekent dat bestuurders onder omstandigheden persoonlijk aansprakelijk kunnen worden aangesproken. Dit speelt niet “automatisch” omdat iemand bestuurder is, maar wanneer het bestuur een verwijt te maken valt, bijvoorbeeld door onbehoorlijke taakvervulling.

Aansprakelijkheid van vrijwilligers (in de context van een organisatie) gaat over de vraag wie aansprakelijk is als een vrijwilliger schade veroorzaakt: kan de organisatie daarop worden aangesproken (via bedrijfaansprakelijkheid), of kan ook de vrijwilliger zelf (of een ander) persoonlijk worden aangesproken? Het antwoord hangt sterk af van de concrete rol, taakuitoefening en omstandigheden.

Eenvoudig model: wie heeft het “voor risico” gedaan?

Een bruikbaar denkkader is:

Handeling in organisatieverband: Is de schade veroorzaakt tijdens werkzaamheden of activiteiten die passen bij de taak van de organisatie (en waarvoor de organisatie verantwoordelijkheid draagt)?
Rol van de persoon: Ging het om handelen namens de organisatie door een medewerker/ vrijwilliger/ andere betrokkene, of gaat het om een keuze of toezicht door het bestuur?
Verwijtbaarheid en norm: Is er een grond om de organisatie aan te spreken, of is er daarnaast een reden om een bestuurder of een vrijwilliger persoonlijk iets te verwijten?

In de praktijk overlappen deze vragen. Bedrijfaansprakelijkheid en persoonlijke aansprakelijkheid kunnen naast elkaar bestaan, maar ze betekenen niet hetzelfde.

Hoe de werking in de praktijk vaak uitpakt

Bij bedrijfaansprakelijkheid gaat het meestal om situaties waarin de organisatie zeggenschap heeft over de manier van werken, de uitvoering van activiteiten, of het kader waarbinnen een betrokkene optreedt. Denk aan schade die ontstaat tijdens een georganiseerd evenement, een dienst of een activiteit waarvoor de organisatie opdracht heeft gegeven of waar zij verantwoordelijkheid voor draagt.

Bij bestuurdersaansprakelijkheid kijkt men doorgaans naar het bestuur: is er sprake van onbehoorlijk bestuur of het niet (voldoende) invullen van zorgplichten? Dit kan bijvoorbeeld spelen als het bestuur onvoldoende maatregelen heeft genomen om risico’s te beperken, onvoldoende toezicht hield of wezenlijke verplichtingen niet nakwam. Ook dan geldt dat het om concrete omstandigheden en verwijtbaarheid gaat, niet om een algemene “bestuurders zijn altijd aansprakelijk”-regel.

Bij vrijwilligers is het centrale punt vaak: was de vrijwilliger bezig met taken namens de organisatie en in de uitoefening van die taak? Als dat zo is, ligt bedrijfaansprakelijkheid vaak meer voor de hand. Tegelijk kan in sommige gevallen ook de vrijwilliger zelf worden aangesproken, bijvoorbeeld als er sprake is van eigen, persoonlijk verwijtbaar handelen.

Belangrijke beperking: welke route (organisatie, vrijwilliger of bestuurder) kansrijk is, hangt af van feiten: aard van de activiteit, mate van toezicht, instructies, verhouding tussen taken en schade, en wat redelijkerwijs van de betrokkenen mocht worden verwacht.

Uitzonderingen en verschillen die het resultaat kunnen kantelen

Er zijn een paar factoren die vaak bepalen of (en wie) aansprakelijk wordt:

Kader en toestemming: als een gedraging duidelijk buiten de opgedragen taak of buiten het organisatiekader valt, wordt de verbinding met bedrijfaansprakelijkheid kleiner.
Toezicht en organisatie-inrichting: wanneer een schade voortkomt uit gebreken in organisatie van werk, instructies of toezicht, kan dit eerder richting bedrijfaansprakelijkheid of (in ernstiger gevallen) richting bestuurdersaansprakelijkheid gaan.
Eigen keuzes of betrokkenheid: als een bestuurder persoonlijk betrokken is bij een verwijtbare keuze, kan dat de deur openen naar bestuurdersaansprakelijkheid.
Persoonlijke fout: wanneer de vrijwilliger zelf evident buiten de regels handelt of duidelijk nalatig is op een manier die hem persoonlijk te verwijten valt, kan persoonlijke aansprakelijkheid van de vrijwilliger relevanter worden.

Door deze variabelen kan het voorkomen dat dezelfde schade zowel onder de noemer bedrijfaansprakelijkheid als onder een vorm van persoonlijke aansprakelijkheid wordt besproken. Dat is geen tegenstrijdigheid: het zijn verschillende “grondslagen” die elk een eigen toets vragen.

Controlepunten om het onderscheid zelfstandig te maken

Je kunt het onderscheid tussen bedrijfaansprakelijkheid, bestuurdersaansprakelijkheid en vrijwilligersaansprakelijkheid stap voor stap toetsen met feitelijke vragen:

Welke activiteit veroorzaakte de schade? Was dit een activiteit die past bij de organisatie en waarvoor de organisatie verantwoordelijkheid droeg?
Wie handelde en in welke hoedanigheid? Werkte de betrokken persoon namens de organisatie (vrijwilliger/medewerker) of betrof het vooral bestuurstaken?
Wat was het organisatorische kader? Waren er instructies, afspraken, toezicht, training of veiligheidsmaatregelen?
Is er sprake van een verwijt aan bestuur of organisatie? Gaat het om onbehoorlijk bestuur (bestuurdersvraag) of om gebrekkige organisatie/werkwijze (organisatievraag)?
Is er een persoonlijk verwijt aan de vrijwilliger? Denk aan handelen of nalaten dat redelijkerwijs niet had mogen gebeuren binnen de taakuitvoering.

Als je wilt voorkomen dat je de discussie “op gevoel” voert, help het om deze vragen te koppelen aan concrete feiten en gebeurtenissen (wie deed wat, wanneer, met welke instructies en binnen welke taakomschrijving).

Praktische plaatsing: relatie met aansprakelijkheid en vervolg

Als een organisatie (of bestuurder) aansprakelijk wordt gesteld, is het belangrijk om meteen onderscheid te maken tussen:

de organisatiegrond (bedrijfaansprakelijkheid),
de bestuursgrond (taakvervulling en verwijtbaarheid), en
de persoonlijke grond (vrijwilliger of andere betrokkene).

Dat helpt om gericht te reageren op de verschillende vragen die daarin besloten liggen. Zie ook: aansprakelijk ondernemer risico en bescherming .